تصوف ایران

حسن بصری و صحت انتساب وی به امام علی (ع)

حسن بصری :

حسن بصری از تولد که دو سال قبل از قتل عمر بن خطاب است تا سال 110 هجری مطابق 728 میلادی که در سن 89 سالگی می میرد ، با دوران پر افتخار امامت و خلافت علی بن ابیطالب امیرالمومنین ، حسن بن علی ، حسین بن علی ، علی بن حسین و درک 15 سال از زمان محمد بن علی – علیهم السلام – هم عصر بوده است .

جایگاه حسن بصری نزد امیرالمومنین (ع)

با موقعیتی الهی که خدای تعالی و رسول اکرم (ص) برای مولی الموحدین علی بن ابیطالب (ع) مشخص و معین نموده اند ، حضرتش را فاروق بین حق و باطل دانسته اند، به این معنا رد و قبول جنابش مشخص کننده باطل وحق است. همانطور که پیامبر(ص) فرمودند : هذا فاروق هذه الامه یفرق بین الحق والباطل[1] و در جای دیگر فرموده اند : «برای هر امتی صدیق و فاروق می باشد ، صدیق و فاروق این امت علی بن ابیطالب است» [2] و مهمتر اینکه اشاره کرده اند : «پس از من فتنه به وجود می آید و چون چنین باشد همراه علی بن ابیطالب شوید که او حق را از باطل جدا کند»[3] و آنجا که به امیر المومنین فرمودند : «تو بزرگترین راستگو می باشی و تو آن فاروق هستی که میان حق وباطل جدایی می افکنی.»[4]

 برای شناخت حسن بصری در فتنه ای که آن مقطع از تاریخ اسلام به وجود آمد به راستگوترین جدا کننده حق از باطل رجوع می کنیم تا به افراط و تفریط دچار نشویم .

نوشته اند : «بعد از فتح بصره ، در حالی که مردم در اطراف علی اجتماع کرده بودند ، حضرت خطبه ای ایراد فرمود . حسن بصری که در میان جماعت بود و با خود الواحی همراه داشت با عجله فرمایشات آن حضرت را می نوشت. علی امیر المومنین فرمود : چه می کنی ؟

عرض کرد : فرمایشات شما را می نویسم که بعداً از آن استفاده شود. حضرت فرمودند : برای هر قومی یک سامری هست و سامری این امت تو هستی ، با این تفاوت که سامری (قوم موسی) گفت : «لا مساس» تو می گویی : «لا قتال»[5] .

علامه محدث حاج شیخ علی شاهرودی بعد از اینکه به ماجرای سامری قوم موسی اشاره دارند می نویسند : لقب حسن بصری است که علی امیر المومنین در فتح بصره با «سامری هذه الامه» به حسن بصری دادند.[6]

این ماجرای تاریخی گویای کامل دیدگاه امام علی (ع) نسبت به حسن بصری است و کاملاً نظریه خرقه پوشی حسن بصری به دست امام علی (ع) را رد می کند چرا که امام علی (ع) شخصی را که سامری امت نام نهادند هیچ گاه به عنوان مرشد امت معرفی نمی کنند . اما اشاره به ماجرای غمگین بودن حسن بصری تا آخر عمرش ، که باز هم نظر امام علی (ع) را نسبت به حسن بصری می رساند خالی از لطف نیست .

علامه ابن الی الحدید شخصیت سرشناس و عالی مرتبت اهل تسنن می نویسد : روزی علی ، حسن بصری را دید که وضو می گرفت و در وضو گرفتن وسواس به خرج می داد ، از این رو آب زیادی ریخت . علی به او گفت : حسن ! آب زیادی ریختی ! گفت : میر المومنین! از خونهای مسلمانان که بیشتر ریخته نشد . علی گفت : آیا تو را ناراحت کرده است؟ گفت : آری . علی فرمود : پس همواره غمگین و محزون باش! گویند : از آن پس حسن بصری عبوس و محزون بود تا از دنیا رفت[7] . همین حسن بصری حزن خود را به مسائل معنوی ربط داد و سعی می کرد آنرا تأثیر نفرین علی بن ابیطالب نشان ندهد اما گاهی بی اختیار به علت غمگین و محزون بودنش اشاره می کرد و می گفت : «دعای انسانی صالح با من چنین کرده است». [8]

حال چگونه امکان دارد امام علی (ع) یگانه امیر المومنین در طول تاریخ ، شخصی را که سامری امت نام نهاد و او را چنین نفرین کردند که تا آخر عمرش لبخند به لبهای او نیامد و دائماً غمگین و ناراحت بود ، اجازه ارشاد و دستگیری خلق را به او بدهند .

در اینجا تنها به همین دو ماجرای تاریخی اکتفا کردیم چرا که حسن بصری با سائر ائمه هم عصر خود برخوردهایی داشته که همگی گویای عداوت او با خاندان اهل بیت (ع) است.[9]

 جایگاه امام علی (ع) نزد حسن بصری

ابتدا نام گذاری حسن بصری را از تذکره الاولیاء بیان می کنیم .

نویسنده تذکره الاولیاء می نویسد : «چون او در وجود آمد پیش عمر بن خطاب رضی الله عنه بردند فرمود : سموه حسناء فانه حسن الوجه»[10] او را حسن نام کنید که نیکوروی است .

ارادت والدین حسن بصری به عمر ملعون آشکار است و چه شوم است برای نوزادی که او را عمر بن خطاب نامگذاری کند .

و اما برخوردهای حسن بصری با امام علی (ع) و دیدگاه او نسبت به امیر المومنین (ع) را از زبان خود حسن بصری پی می گیریم : وی گفته است : «اگر علی در مدینه می ماند و از خرمای خشک آن (نان خشک نیز آمده) می خورد ، برایش بهتر بود از کاری که کرد».[11]  همچنین حسن ، آیه مبارکه «صراط الذین انعمت علیهم» ، راه کسانی که خدا به ایشان نیکوئی کرده است را مورد تفسیر قرار داده ، می گوید : «صراط الذین انعمت علیهم یعنی ابوبکر و عمر یؤیده قوله – علیه السلام – اقتدوا بالذین من بعدی ابی بکر و عمر».[12]  در جای دیگر دیدگاه خود را راجع به ابوبکر ، واضح بیان می کند ، آن وقت که حسن بصری در جواب سوال محمد بن زبیر که از او می پرسد : «آیا به راستی رسول خدا ابوبکر را جانشین خود قرار داد؟ » مانند سپندی که از روی آتش می جهد، جهیده [13] می گوید : «مگر درباره خلافت او شک داری ، به خدای یکتا رسول خدا او را جانشین خود قرار داد ، ابوبکر از همه کس بهتر خدا را می شناخت»[14] . بنابراین از وی بعید نیست که در غم از دست دادن دو ائمه خود (جبت و طاغوت) برای آنها طلب استغفار کند و بگوید : «برای ابوبکر و عمر هم استغفار کنیم چرا که آنها از ریختن خونها ، خود را آسوده نگه داشتند و در حکومت خود عفاف نشان دادند و خودداری کردند و رفتار نیک داشتند»[15] و در آخر هم خدمت را به غاصبان خلافت تمام کرده  می گوید : «من هم درباره ابوبکر و عمر و عثمان و طلحه و زبیر به خاطر همین روایات[16] امید نجات و سلامتی دارم ».[17]  

همین سخنان حسن بصری باعث شده تا امروزه افرادی چون علی تابنده بنویسند : «عوام شیعه نیز سب و لعن سه خلیفه اول را کنار بگذارند».[18]

ابن ابی الحدید سنی می نویسد : «حسن بصری با علی – علیه السلام – کینه داشت و او را مذمت می کرد».[19] و در جای دیگر می نویسد : «حسن بصری بر این عقیده است که نباید ابلیس را لعن کرد[20] در صورتی که خداوند او را با «وان علیک لعنتی الی یوم الدین»[21] تا روز قیامت لعن نثارش می نماید .

جواد نوربخش هم که خود از روسای صوفیه معاصر می باشد می نویسد : «حسن بصری از هیچ یک از خلفای بنی امیه به اندازه عمر بن عبدالعزیز خشنود نبود و او را گرامی می داشت ».[22]

حال چگونه باید بپذیریم شخصی که دشمن سرسخت امیرالمومنین (ع) بوده و با حضرت کینه داشته و اعمال ایشان را مورد نقد قرار می داده از ایشان خرقه گرفته باشد . حسن بصری امام علی (ع) را مذمت می کرده و ارادتمند غاصبین خلافت بوده و برای آنها طلب مغفرت می کرده است . شخصی که اصلاً مسلمان بودن او زیر سوال است و می گوید : «مسلمانی در کتابها است و مسلمانان در زیر خاک اند»[23] ، نه تنها نمی تواند شیعه باشد بلکه سنی نیز نیست و به فرموده علامه حکیم آیه الله سید ابراهیم میلانی ، یک عرب اموی است .

حال امام علی (ع) به شخصی که دشمن اهل بیت – علیهم السلام – و دوستدار غاصبین خلافت است اذن ارشاد و دستگیری خلایق را عطا فرموده اند !!! ؟؟؟

دلیلی دیگر

حسن بصری مدعی است «آنچه از من شنیدی که در نقل آنها گفتم قال رسول الله هم از بیانات علی بن ابیطالب دریافت شده است».[24] درصورتی که ناقل همین مطلب معتقد است : «حسن بصری زمانی در مدینه حضرت را درک کرده بود که از لحاظ سن در شرایطی نبوده تا بتواند از حضرت اخذ حدیث کند ، چه اینکه در آن زمان کودکی نابالغ بود».[25]

آقای دکتر غلامرضا سلیم بعد از نقل رای میر حیدر آملی که مبدأ و منشأ ادعاهای بی اساس است ، می نویسد : «ولی می دانیم حسن بصری در موقع شهادت علی امیرالمومنین (ع) فقط 15 سال داشته است».[26] در معنا می خواهد به خواننده تفهیم کند حسن بصری دارای موقعیت سنی نبوده که شایستگی شاگردی و یا هر ارتباط معنوی دیگری داشته باشد . به علاوه اینکه او بیشترین سالهای عمرش را در بصره به سر برده است.

بنابراین حسن بصری در زمان شهادت امام علی (ع) کودکی نابالغ بوده و طبق روایت تاریخ 7 ، 10 یا 15 سال داشته است . صوفیه معتقد است حسن بصری در این سن از امام علی (ع) اجازه ارشاد خلق را گرفته ! که 3سوال در اینجا مطرح می شود :

1- چطور امام علی (ع) با آن همه درایت و تدبیری که داشتند یک انسان کامل را برای خرقه پوشی بعد از خود تربیت نکردند و یک کودک را برای دستگیری بعد از خود معرفی کردند ؟

2- آیا ارکان تشیع مانند سلمان که در مورد وی فرمودند : «سلمان منا اهل البیت» و همچنین عمار و اصبغ بن نباته ، صعصعه بن صوحان ، قنبر ، میثم و مالک اشتر نبودند که امام علی (ع) یک کودک نابالغ را خرقه بپوشانند ؟

3- چرا نام حسن بصری در کتب و مسانید معتبر رجالی شیعه ذکر نشده است و بلکه در این کتب در مذمت او سخن به میان آمده است ؟

پر واضح است تزویر صوفیه ، و بطلان خرقه پوشی حسن بصری به دست امام علی امیرالمومنین (ع) و اذن ارشاد و دستگیری از جانب ایشان به شخص حسن بصری .

[1] الغدیر : 2/313 ، فضائل الخمسه : 2/88 ، اسد الغابه : 5/287 ، تاریخ دمشق : 1/87

[2] تفسیر نور الثقلین : 1/82

[3] بحارالانوار : 38/32 ، بشاره المصطفی : 85

[4] فضائل الخمسه : 2/88 ، ریاض النضره : 2/155

[5] سفینه البحار : 2/210

[6] مستدرک السفینه : 5/144

[7] شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید : 4/95،  قاموس الرجال : 3/135

[8] الخرائج و الجرائح راوندی : 2/547 بحار الانوار : 41/302

[9] در مبحث «تصوف در احادیث» به آن اشاره شد .

[10] تذکره الاولیاء : 1/18

[11] البیان و التبیین : 1/108 ، ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید : 2/263

[12] تفسیر کشف الاسرار وعده الابرار : 1/20

[13] این عکس العمل گویای تعصب حسن بصری در مقابل منکران مسأله خلافت شیخین است .

[14] ترجمه روضات الجنات فی احوال علماء و سادات : 3/251

[15] اسرار آل محمد(ص) : 599

[16] حسن بصری سه روایت راجع به ایذاء و اذیت علی بن ابیطالب و فاطمه مظلومه برای ابان بن ابی عیاش نقل می کند و سپس عبارت فوق را می گوید .

[17] اسرار آل محمد : 594

[18] خورشیده تابنده : 137

[19] شرح نهج البلاغه : 4/95

[20] ترجمه شرح نهج البلاغه : 8/179

[21] ص : 77

[22] حسن بصری از جواد نوربخش : 56

[23] تذکره الاولیاء : 33 ، حسن بصری از جواد نوربخش : 155

[24] التفسیر و المفسرون : 1/372

[25] همان : 1/340

[26] شریعت ، طریقت ، حقیقت : 113